Gochaawwan Waliin dhaha, Burjaajessa, fi Gowwoomsaa

Ibsa Dabalataa Imaammataa
Muuxannoowwan Fayyadamaa

Ibsawwan bal'aa Imaammataa

DILBA JIJJIIRI
Sababa Imaammataa
Fayyadamtoonni fi daldaltoonni maallaqa, qabeenya ykn odeeffannoo dhuunfaa isaanii keessaa akka hin gowwoomfamne eeguuf kaayyeffanna. Kana galmaan kan geenyu qabiyyee balleessuu fi amala kaayyoodhaan mala gowwoomsaa fayyadamu qolachuudhaani - kan akka fedhiidhaan dogoggoraan ibsuu, odeeffannoo hatamee fi himannaa garmalee - yookaan fayyadamtootaa fi dhaabbilee daldalaa gowwoomsuuf yookaan gowwomsuuf, yookaan hirmaannaa sochoosuuf. Qabiyyee tajaajila keenya fayyadamuun gochaa sana qindeessuu yookiin jajjabeessuu barbaadan ni dabalatu. Namootni hubannoo akka uumanii fi kanneen biroo akka barsiisan akkasumas gochaa kana akka balaaleffatan ni hayyamna.
Nuti hin hayyamnu:
Qabiyyee karaa itti aananiin fayyadamtootaa fi/ykn daldala gowwoomsuuf ykn gowwomsuuf yaalu:
Hanna fi Gowwoomsaa Liqaa
Qabiyyee kan:
  • Liqii fayyadamaan liqii argachuuf kaffaltii dursaa akka kaffalu gaafatu dhiheessu.
  • Liqii wabii ykn wabii raggaasifamuutti dhihoo ta’e, haala dubbii irratti hundaa’uun ifatti ibsame ykn ifatti hubatame (kan akka odeeffannoo faayinaansii osoo hin gaafatin liqii raggaasisuu himachuu) dhiheessu.
  • Hubachiisa: Akkasumas, dhaabbati tokko qabiyyee seera qabeessa, soba hin qabne maxxansaa jiraachuu isaa murteessuuf mallattoolee biroo barbaanna, kan akka yeroo dhaabbata mirkanaa’ee fi baankii ykn dhaabbata faayinaansii ta’e.
Hanna fi Gowwoomsaa Qumaaraa
Qabiyyee kan:
  • Tajaajila qumaara maallaqa dhugaa kennan (“Maallaqni dhugaa” maallaqa addunyaa dhugaa kan meeshaalee ykn tajaajiloota addunyaa dhugaa keessatti bitachuuf itti fayyadamuu dandeenyu yoo ta’u, maallaqa biyyaalessaa kan akka Doolaara Ameerikaa fi maallaqa virchuwaalii kan akka Bitcoin):
    • wabii injifachuu waliin.
    • bu’aa tapha ykn tapha tokkoo akka jal’ate ibsuu ykn amanu.
    • namoota walsimsiisaa sirreessuu akka dandeessisan gaafatu ykn gargaarsa ykn gorsa akkaataa tapha ykn tapha sirreessuu danda’amu barbaadu.
Taphoota kaasinoo hawaasummaa qumaara fakkeessanii carraa maallaqa dhugaa mo'achuu hin qabne Istaandardii Hawaasa keenyaa kan Meeshaalee fi Tajaajila Daangeffaman jalatti ilaalama.
Waliin dhahaa fi Gowwoomsaa Investimentii ykn Faayinaansii
  • Carraawwan Investimentii Qabiyyee kan:
    • Carraa invastimantii bakka bu’aan invastimantii wabii qabu ykn balaa irraa bilisa ta’etti kennu.
    • Bu’aa invastimantii ykn beenyaa gartokkoon ykn guutummaatti namoota biroo qacaruun iskiimicha irratti hirmaachuuf kan hundaa’e carraa invastimantii kennu.
    • Carraa invastimantii bakka carraan sun “daffisaan badhaadhuu” ta’ee fi/ykn invastimantii xiqqaan gara maallaqa guddaatti jijjiiramuu akka danda’u himatu kennu.
  • Jijjiirraa Maallaqaa/Qarshii. Qabiyyee kan:
    • Maallaqa murtaa’e gara isa guddaatti jijjiiruuf karaa garagalchuu ykn mala ykn tooftaa ”maallaqa garagalchuu,” “maallaqa garagalchuu,” ykn jechoota kana fakkaatan ifatti kaasuun of keessaa qabuun dhiyeessu.
Waliin dhaha fi Gowwoomsaa Naannessa fi Fakkeessa Maallaqaa
  • Maallaqa Naannessuu. Qabiyyee kan:
    • Maallaqa naannessuu dhiyeessu ykn gaafatu (miidhamtoonni maallaqa ykn qooda bu’aa dhiyeessuun namoota biroo herrega baankii isaanii akka fayyadaman hayyamuu ykn namoota biroo bakka bu’uun maallaqa dabarsuudhaan hirmaattoota maallaqa seeraan alaa osoo hin beekin akka ta’an gochuu).
    • Herrega baankii miidhamaa fayyadamuun qaama sadaffaaf maallaqa fudhachuu fi dabarsuudhaaf hojii dhiyeessuun maallaqa naannessuu dhiyeessa ykn gaafata.
  • Maallaqa fakkeessuu. Qabiyyee kan:
    • Maallaqa seeraan alaa argame karaa walxaxaa ta’een, karaalee armaan gadii kamiyyuu dabalatee, ka’umsa maallaqaa fakkeessuun seera qabeessa akka ta’e gochuuf yaaliin godhamu, maallaqa seeraan alaa daddabarsuuf haala mijeessuuf gaaffii, gaafatu ykn dhiyeessu:
      • Maallaqa karaa SWIFT (Waldaa Telekoomii Faayinaansii Baankii Gidduu Addunyaa) ykn mala kana fakkaataniin dabarsuu barbaadu.
      • Gosoota herrega baankii nagahee ykn dabarsuu maallaqaa deeggaruuf jiran irratti ibsa bal’aa barbaadu ykn dhiyeessu.
Waliin Dhahaa fi Gowwoomsaa Eenyummaa Dhugaa Hin Taane
Qabiyyee kan:
  • Eenyummaa poostaraa ykn maalummaa gaaffii tokkoo dogoggoraan ibsuun fayyadamtoota gowwoomsuuf ykn gowwomsuuf yaalu:
    • Waliin dhahaa fi Gowwoomsaa Tola Ooltummaa, kunis gaaffii sobaa maallaqaa ykn arjooma kaayyoo tola ooltummaaf godhamu yoo ta’u, arjoomni sun ariifachiisaa ta’uu isaa fi odeeffannoo kan akka herrega baankii maallaqni eessatti ergamuu danda’u kan of keessatti hammate dha.
    • Waliin Dhahaa fi Gowwoomsaa Jaalalaa, kanneen hariiroo jaalalaa onlaayinii irratti uumuuf yaaliiwwan sobaa ta’an, hiriyyaa ykn hariiroo saalqunnamtii hin taane barbaaduu fi jijjiirraa maallaqaa ykn kan isaa wajjin wal gitu dhiyeessuu ykn gaafachuudha.
    • Hannaa fi Gowwoomsaa Daldalaa/Dhaabbata Hundaa’e, kan daldala ykn dhaabbata hundeeffame bakka bu’uu, ykn sagalee isaatiin dubbachuu sobaan, gowwoomsuuf ykn burjaajessuuf yaaluu kan of keessatti hammate.
Hannaa fi Gowwoomsaa Oomishaa ykn Badhaasaa
  • Waliin dhahaa fi Gowwoomsaa Gargaarsa Mootummaa. Qabiyyee kan:
    • Maallaqa gargaarsa mootummaa irraa ykn madda maallaqaa mootummaa biroo kamiyyuu irraa sobaan dhiyeessa. Qaamni tokko qabiyyee seera qabeessa, soba hin taane maxxansaa jiraachuu isaa murteessuuf mallattoolee adda addaa ilaalla, kan akka yeroo qaama mirkanaa’e irraa dhufu.
  • Waliin Dhahaa fi Gowwoomsaa Qabatamaa, Hafuuraa ykn Illuminaatii. Qabiyyee kan:
    • Badhaasa qabatamaa, kan akka maallaqaa, meeshaalee, ykn tajaajiloota gatii maallaqaa qaban kanneen maallaqa qaamaan mul’atu, dijitaalaa fi dhugaa dabalatee, fi meeshaalee fi tajaajiloota qaamaan mul’atan ykn dijitaalaa miseensummaa waldaa, amantii, garee amantii (fakkeenyaaf, obbolummaa Illuminaatii) keessatti ykn itti makamuuf kenna.
    • Falfala gurraacha ykn falfala ykn meeshaalee falfalaa (fakkeenyaaf, falfala, charmii carraa, amulet, tokens, poshinii, waaletii falfalaa fi kkf) fayyadamuuf badhaasa qabatamaa kenna.
  • Hanna fi Gowwoomsaa Inshuraansii. Qabiyyee kan:
    • Inshuraansii sobaa, hir’isa gatii guddaa kan qabu gaaffii kaffaltii duraa (kaffaltii bulchaa, ykn kuufama, ykn kan biraa) waliin dhiyeessa.
    • Inshuraansii sobaa, hir’isa gatii guddaa kan qabu, inshuraansii irratti qusannoo guddaa waadaa kan qabu dhiyeessitoota inshuraansii baratameen wal bira qabamee yoo ilaalamu (yoo xiqqaate %30 gadi) kenna.
    • Hubachiisa: Akkasumas, dhaabbati tokko qabiyyee seera qabeessa, soba hin qabne maxxansaa jiraachuu isaa murteessuuf mallattoolee biroo barbaanna, kan akka yeroo dhaabbata mirkanaa’ee fi baankii ykn dhaabbata faayinaansii ta’e
  • Hanna fi Gowwoomsaa Hojii Qabiyyee kan:
    • Hojiiwwan ibsi hojii ifa hin taane ykn ifa hin taanee fi carraa saffisaan badhaadhuu maallaqa abdachiisaa ta’e invastimantii yeroo ykn carraaqqii xiqqaadhaan dhiyeessa.
    • Hojiiwwan odeeffannoo hojii hin qabne, bakka hojii duwwaa qofa wabeeffachuun dhiheessa.
    • Mana taa’anii hojjechuu ni dhiheessa garuu mata dureen hojii hojjetaan WFH akka hin dandeenye agarsiisa.
    • Hojiiwwan mindaa dursanii waadaa galan dhiheessa.
    • Hojii wabii qabu dhiheessa.
    • Hojiiwwan hojiin sun osoo hin kennamin dura kaffaltii dursaa gaaffii qaban dhiheessa.
    • Hubachiisa: Akkasumas, dhaabbati tokko qabiyyee seera qabeessa, soba hin qabne maxxansaa jiraachuu isaa murteessuuf mallattoolee biroo barbaanna, kan akka yeroo dhaabbata mirkanaa’ee ta’e
  • Waliin Dhahaa fi Gowwoomsaa Liqaa Hir’isuu fi Liqii Sirreessuu Qabiyyee kan:
    • Yeroo murtaa’e keessatti liqaa maallaqa murtaa’een haquu ykn dhabamsiisuu ykn hir’isuuf waadaa seena.
    • Sassaabbii liqaa ykn himannaa hunda akka dhaabu ykn haquuf waadaa seena.
    • Karaa "sagantaa mootummaa haaraa" ykn jijjiirama seeraa ykn ibsa kanaan walgitudhaan liqaa dhiisuuf ykn haquuf waadaa seena.
    • Odeeffannoo liqii gabaasa liqii irraa haquu ykn haquu ykn "eenyummaa liqii" haaraa uumuuf waadaa seena.
    • Hubachiisa: Akkasumas, dhaabbati tokko qabiyyee seera qabeessa, soba hin qabne maxxansaa jiraachuu isaa murteessuuf mallattoolee biroo barbaanna, kan akka yeroo dhaabbata mirkanaa’ee fi baankii ykn dhaabbata faayinaansii ta’e
  • Hanna fi Gowwoomsaa Kennaa Qabiyyee kan:
    • Badhaasa wabii maallaqa dhugaa fayyadamtoota kan gadii barbaadaniif jijjiirraa kenna:
      • Geessituu saayitiin alaa irratti galmeessuuf.
      • Odeeffannoo Dhuunfaa Adda Baasu (PII) ykn Odeeffannoo Dhuunfaa Biroo Qooduuf.
      • Waltajjii ala ykn waltajjii irratti karaa ergaa dhuunfaa qunnamuuf.
      • Tarkaanfii homaa fudhachuu dhiisuu.
  • Hanna fi Gowwoomsaa Kaffaltii Duraa. Qabiyyee kan:
    • Kaffaltii dursaa/jijjiirraa waayerii/kaffaltii jijjiirraa maallaqa sobaan waadaa seena.
Waliin dhahaa fi Gowwoomsaa Sanada Sobaa
  • Sanadoota Sobaa ykn Dharaa. Qabiyyee kan:
    • Sanadoota sobaa ykn sobaa gaafachuu, uumuu, gurguruu, bitachuu ykn daldaluu dhiheessa.
    • Gurgurtaa visa ykn giriin kaardii dhiyeessa.
    • Visa ykn giriin kaardii argachuu wabii ni kenna.
    • Fayyadamtoonni ulaagaalee idilee osoo hin guutin hayyama visa akka argatan dandeessisa.
  • Maallaqa Sobaa ykn Fakkeessaa. Qabiyyee kan:
    • Maallaqa tapha boordii (fkn, maallaqa Monopolii) irraa kan hafe, gurgurtaa, bittaa ykn daldala maallaqa sobaa ykn fakkeessaa dhiheessa, yoo kaayyoo tapha boordiitiif ta’uu isaa haala ifa ta’e jiraate.
  • Vaawucherii Sobaa ykn Fakkeessaa. Qabiyyee kan:
    • Vaawucherii sobaa ykn fakkeessaa qooduu, gurguruu, bituu ykn daldaluu dhiyeessa.
    • Gatii hin baramne kan itti aanuun galmaan ga’uuf kuupponii ykn vaawucharii fiizikaalaa ykn dijitaalaa fayyadamuu ni amana, ni beeksisa ykn ni gaafatama:
      • meeshaalee kuupponiin ykn vaawuchariin sun hin yaadamneef bitachuuf kuupponii ykn vaawucharii fayyadamuu; ykn
      • kuupponnii ykn vaawucherii yeroon irra darbe fayyadamuudhaan.
  • Ragaalee barnoota fi ogummaa sobaa yookan dharaa. Qabiyyee kan:
    • Gurguruu, bituu ykn daldaluu ragaalee barnoota fi ogummaa sobaa yookan dharaa dhiyeessa.
Waliin Dhahaa fi Gowwoomsaa Odeeffannoo, Mi’a ykn Tajaajila Hatamee
  • Hanna fi Gowwoomsaa Kaardii. Qabiyyee kan:
    • Kaardii liqii hatame ykn meeshaalee faayinaansii biroo bittaa hayyama hin qabneef fayyadamuu danda'an ("kaardiingii" jedhamuunis beekama) bitachuu, gurguruu ykn daldaluu of keessatti qabata.
  • Hanna fi Gowwoomsaa PII. Qabiyyee kan:
    • Odeeffannoo Dhuunfaa Adda Baasu (PII) ykn Odeeffannoo Dhuunfaa Biroo kan nama asoosamaa ta’e malee bitachuu, gurguruu ykn daldaluu dhiheessa.
  • Waliin Dhahaa fi Gowwoomsaa Keeddeebii Sobaa. Qabiyyee kan:
    • Keeddeebii/madaallii oomishaaa bituuf, gurguruuf ykn daldaluuf waamicha godhu.
    • Fayyadamtoonni hir’isa gatii, deebi’uu ykn meeshaalee bilisaa jijjiirraa gamaaggama akka kennan alkallattiin ykn ifatti kakaasa.
  • Waliin Dhahaa fi Gowwoomsaa Maamiloomaa. Qabiyyee kan:
    • Tajaajila ragaa maamiloomaa bitachuu, gurguruu ykn daldala (ragaa seensaa tajaajila onlaayinii yeroo yeroon kaffaltii irra deddeebi’amee barbaadu) tajaajila onlaayinii kaffaltii qabu irratti wabii gochuudhaan, maqaa moggaasuun ykn asxaa isaa qooduudhaan dhiheessa.
    • Hubachiisa: Akkasumas, dhaabbati tokko qabiyyee seera qabeessa, soba hin qabne maxxansaa jiraachuu isaa murteessuuf mallattoolee biroo barbaanna, kan akka yeroo dhaabbata mirkanaa’ee fi baankii ykn dhaabbata faayinaansii ta’e.
  • Waliin Dhaa fi Gowwoomsaa Hatuu. Qabiyyee kan:
    • Qooduu, gurguruu, daldaluu, ykn bituu kan gadii hammatu:
      • waraqaa qormaataa kan fuulduraa ykn waraqaa deebii.
      • Oomishaalee ykn tajaajiloota qormaata irratti hatuu dandeessisan.
      • Oomishaalee ykn tajaajiloota qorannoo qoricha sammuu namaa hadoochu haala hayyama hin qabneen darbuu dandeessisan
Waliin Dhahaa fi Gowwoomsaa Itti Fayyadama Meeshaalee Hayyama Hin Qabne
  • Waliin Dhahaa fi Gowwoomsaa Meeshaa Akka Malee Fayyadamuu. Qabiyyee kan
    • Meeshaalee safartuu too’ataman, jijjiiraman, ykn sobaa kamiyyuu bitachuu, gurguruu, daldaluu ykn qooduuf waamicha godhu.
    • Gatii sirrii hin taane galmaan ga’uuf meeshaalee qaamaan fayyadamuu amanu, beeksisu ykn gaafatu.
  • Waliin Dhahaa fi Gowwoomsaa Qabiyyee Dijiitaalaa. Qabiyyee kan
    • Oomishaalee qabiyyee dijitaalaa haala hayyama hin qabneen argachuuf haala mijeessan ykn jajjabeessan dhiheessa ykn gaafata. Isaan kun kanneen akka: saanduqawwan olka'aa dabalataa, saanduqawwan guutummaatti fe'aman/KODI fe'amanii fi tajaajiloota KODI kan dabalatu ta'us kanneen kanaan hin daangeffamne.
Gochaawwan Gowwoomsaa fi Dogoggorsaa
  • Gochaawwan Fayyaa Nama Dogoggorsan. Qabiyyee kan
    • Tooftaalee cuqaas-buttuu fayyadamuun, kan akka afaan miira namaa kakaasu kan himannaa garmalee ykn arbeessanii dhiyeessu fayyadamuun, haala ulfaatina hir’isuu keessatti himannaa fayyaa sobaa ykn dogoggoraa ykn wabii ni jajjabeessa
Qabiyyee armaan gadii kanaaf, dandeettii qabiyyee ilaaluu ga’eessota, umuriin isaanii waggaa 18 fi isaa ol ta’eef daangessina:
Qabiyyee kan
  • Afaan ulaagaa guutuu ykn ofirraa ittisuu tokko malee yeroo murtaa’e keessatti bu’aa addaa ulfaatina hir’isuu wajjin walqabatu waadaa gala.
Kan armaan olii kun jiraatus, odeeffannoo icciita’aa osoo hin mul’isin ykn hanna ykn gowwoomsaa osoo hin beeksisin qabiyyee waa’ee hannaa fi gowwoomsaa balaaleffatu, hubannoo uumuu ykn namoota biroo barsiisu hin dhorkinu
Duudhaalee Hawaasaa ittaananiif, raawwachiisuuf, odeeffannoo fi/ykn halqara dabalataa barbaanna:
  • Kan haquu dandeenyu qabiyyee kan:
    • Hanna/gowwoomsaa qaama amanamaa ta’een gabaafame kan hirmaachisu.
    • Qarshiin malaammaluu ykn aangoo ofiitti fayyadamuun malaammaluu wajjiin kan walqabatu.
    • Fayyadamtoota waliin dhahuuf ykn burjaajessuuf talaallii kan dhiyeessu.
    • Kan namummaa sobaa hundeessuuf yaalu, nama beekamaa fakkeessu, ykn suuraa nama beekamaa tokkoo hayyama malee fayyadamuun gowwoomsuuf ykn waliin dhahuuf yaalu.
    • Oomishaalee ykn tajaajiloota namoota dhuunfaa dhoksaan ilaaluu ykn waraabuuf haala mijeessuuf qophaa’an dhiyeessu ykn gaafatu, fkn, kaameeraa basaasaa, hordoftoota bilbila harkaa (kanneen lakkoofsa bilbilaa hin beekamne hordofuu hayyamu dabalatee), ykn meeshaalee hordoffii dhokataa biroo.
    • Namoonni qaama mootummaa ykn miidiyaa fakkeessuudhaan, afaan miira namaa kakaasu fayyadamuudhaan ykn himannaa garmalee fayyadamuun himata tarkaanfii gitaa irratti akka hirmaatan carraa qacarrii falmitootaa kennu.
    • Tajaajila maallaqa galchuu kan fayyadamtoonni Odeeffannoo Dhuunfaa akka galchan gaafatu.
    • Amala hannaa raawwachuuf akkaawuntii hedduu tajaajiloota keenya irratti fayyadamuu dabalatee, amala Hanna ykn Gowwoomsaa qindaa’e irratti akka hirmaatan ykn akka bobba’an hin hayyamnu.
Haala tokko tokko keessatti qabiyyeen sun qoosaa ta’uun isaa yeroo murtaa’u qabiyyee karaa biraatiin Duudhaalee Hawaasaa cabsuu danda’u ni hayyamna. Qabiyyeen kan hayyamamu yoo qaamoleen qabiyyee sana cabsan qoosaan waan tokko ykn nama tokkooon walqabatee qoosame isanitti qoosuuf ykn qeequuf yoo ta’e qofaadha.
Muuxannoowwan fayyadamaa
Fakkeenyota tokko tokko ilaali raawwachiisni namootaaf Facebook irratti maal akka fakkaatu, kanneen akka: waan Facebook irratti ta’uu qaba jettee hin yaadne gabaasuu, Duudhaalee Hawaasaa keenya akka cabsite sitti himamuu fi iskiriinii akeekkachiisaa qabiyyee murtaa’e irratti arguu.
Hubadhaa: Nut yeroo mara fooyya'aa jirra, kanaafuu waanti asitti agartu waan fayyadamu waliin yeroo madaalamu xiqqo kan yeroon irra darbe ta'uu danda'a.
MUUXANNOO FAYYADAMAA
Gabaasuu
MUUXANNOO FAYYADAMAA
Quunnamtii gabaasaan boodaa
MUUXANNOO FAYYADAMAA
Muuxannoo buusaa
MUUXANNOO FAYYADAMAA
Iskiriinii akeekkachiisaa
Raawwachiisa
Namoota Facebook irraa hundumaaf, akka addunyaatti imaammatoota walfakkaatoo qabna.
Gareewwan keeddeebii
Gareen hundataa keenyi kan keeddeebitoota 15,000 ol qabu nageenya namoota Facebook irraa eeguuf guyyaa hunda hojjeta.
Hirmaannaa qooda fudhattootaa
Ogeessotni alaa, hayyootni, Dhaabbileen Miti Mootummaa fi imaammata baastuun Sadarkaalee Hawaasaa Facebook beeksisuuf gargaaru.
Gochaawwan waliin dhaha, burjaajessaa, fi gowwoomsaa irratti gargaarsa argadhaa
Facebook irratti waanta faallaa Duudhaalee Hawaasaa keenya deemu tokko yoo agarte maal gochuu akka dandeessu bari.
Giddugala Gargaarsaa keenya daawwadhaa